materiał
Okruszyny z Gremboszowa (1911)
Dodano do zbioru:
Monografia Jakuba Bojki — od Nieczui (1287) przez kościół, szkołę i wójtów po codzienność wiejską, obrzędy i cmentarz.
Okruszyny z Gremboszowa to jedna z najważniejszych lokalnych monografii — napisał ją Jakub Bojko (1857–1943), chłopski samouk, wieloletni wójt wsi i przyszły poseł do Sejmu Galicyjskiego. Książka ukazała się we Lwówie w 1911 roku (Wydawnictwo Macierzy Polskiej, nakładem Fundacji im. Tadeusza Kościuszki) i liczy ok. 109 stron z licznymi rycinami. W przedmowie autor tłumaczy, że chciał zebrać „okruszyny” ginącej pamięci o wsi — przy wsparciu m.in. prof. Franciszka Bujaka.
Bojko tłumaczy, że nazwę wsi zapisywał „Gremboszowa” — tak, jak w dawnych dokumentach, nie według współczesnej pisowni. Opisuje dzieje kościoła od drewnianej świątyni (1326), rodów Dembińskich i dziedziców, fundację Franciszka Dembińskiego (1650), portret rodziny Burzyńskich oraz zabytki wnętrza — m.in. pomnik generała Józefa hr. Załuskiego i ołtarz św. Anny z pomnikiem hr. Wodzickiego.
W rozdziale o rodzie Nieczui Bojko przytacza pierwszą wzmiankę o wsi z 1287 roku i wiąże nazwę miejscowości z imieniem założyciela osady. O parafii od 1326 pisze na podstawie zapisów Długosza i Theinera; osobny rozdział opisuje powiat dąbrowski, wsie parafii oraz nazwy gruntów (Klin, Niwa, Podlesie, Łącze) i dawne powinności pańszczyźniane kmieci.
Rozdział „Wójtowie gremboszowscy” wymienia m.in. Koziarę (1787), Luźniaka (1820), Kuciembę (1846–1847) oraz samego autora (1891–1907). Osobny rozdział poświęcono rokowi 1846 — powstaniu krakowskiemu i jego odbiorowi w Gręboszowie i okolicy („rok straszny 1846 przeszedł w Gremboszowie dosyć spokojnie” — pierwsze wieści o rzezi niosły podróżni). Autor wspomina też proboszcza Henryka Otowskiego (1858–1892) i życie gminy pod koniec autonomii galicyjskiej.
Druga część monografii to obraz codzienności: rolnictwo, rzemiosła, służba parobków i folwalczyców, odzież i pożywienie (w tym przednówki i głód), domy i sprzęty wiejskie, a także obrzędy — chrzciny, wesela z nutowym zapisem i tekstami pieśni, czepinami (obcinanie warkocza, pieśń „Oj chmielu”), poseliny i dziewosłęby, odpust Imienia NMP, zabobony przy leczeniu oraz pogrzeby i cmentarz (dawna kaplica cmentarna). Bojko podaje też statystyki wsi (571 mieszkańców, emigracja do Ameryki) oraz inwentarz kościelny z czasów Burzyńskich. W rozdziale o kościele zamieszcza rycinę starego zamku w Dąbrowie i widok Opatowca (mapa 1735), tablice pamiątkowe Ruszkowskiej i hr. Wodzickiego, opis ołtarzy (m.in. prace L. Otowskiego) oraz portret proboszcza Henryka Otowskiego (zm. 1892). W metrykach przytacza powodzie Dunajca i Wisły (1774–1775) oraz zmiany granic parafii po 1772. Monografia zawiera też fotografie strojów ludowych i typów gremboszowian. Osobne rozdziały poświęcono szkole (od rektora z 1651 po nauczycieli XIX wieku), metrykom parafialnym z zapiskami o proboszczach — m.in. Henryku Otowskim (1858–1892) — oraz listom księży (m.in. do hr. Załuskiej, 1843). Bojko wspomina też pogrzeb generała Józefa hr. Załuskiego (1866) — koszt 774 złr. w Gręboszowie.
Por. Fundacja Dembińskiego, Ołtarze neobarokowe, Sarkofag generała Załuskiego, Rozbiór Galicji, Rody szlacheckie, Wieś staropolska w 1579, Struktura społeczna wsi, Majątki ziemskie, Szkoły ludowe w gminie, Kółko Rolnicze (1890), Narzędzia rolnicze, Gospodarstwo chłopskie, Strój regionalny, Chleb na zakwasie, Muzyka i obrzędy, Odpust parafialny, Cmentarz parafialny, Kościół WNMP oraz profil Jakuba Bojki w sali Synowie.
Pełniejszy opis na stronie gminy: greboszow.pl
